Ən çox gələn 15 problem (9–15): Windows Update, səs, monitor, USB, silinmiş fayl, BSOD və “Access denied”

Bu dərsdə 15 problemin ikinci hissəsini (9–15) keçirik. Quruluş əvvəlki dərsdəki kimidir: simptom → ilk suallar → diaqnoz addımları → L1-in tipik həlli → nə vaxt eskalasiya.

Bu problemlərin bir neçəsində məlumat itkisi riski var: silinmiş fayl, açılmayan kompüter, tanınmayan fləş kart. Belə hallarda qızıl qayda belədir: əvvəl məlumatı qoru, sonra düzəlt. Tələsik “formatla”, “sıfırla”, “yenidən quraşdır” addımları faylı geri qaytarmaq şansını yox edə bilər.

Simptom: “Yeniləmə 0%-də qalıb”, “Hər dəfə xəta verir”, Update səhifəsində 0x ilə başlayan xəta kodu, açılışda uzun müddət “Working on updates” ekranı.

İlk soruşulacaq suallar:

• Ekranda hansı xəta kodu yazılıb? Tam yazın və ya şəkil çəkin.
• Nə vaxtdan belədir? Kompüteri yenidən başlatmısınız?
• C: diskində boş yer varmı?
• Yeniləmə zamanı kompüteri söndürmüsünüz və ya enerji kəsilib?

Diaqnoz addımları:

1. Settings → Windows Update — vəziyyətə və xəta koduna baxın; Update history bölməsində hansı yeniləmənin “Failed” olduğunu yazın.
2. Disk boş yerini yoxlayın (L08, Problem 6). Yer azdırsa, yeniləmə yüklənə bilməz.
3. İnternet bağlantısı sabitdirmi (L08, Problem 2).
4. Restart edin, sonra yenidən Check for updates.
5. Açılışda “Working on updates… Don’t turn off your computer” görünürsə, kompüteri söndürməyin. Bu mərhələ uzun çəkə bilər; yarımçıq söndürmə sistemi zədələyə bilər.
6. Problem həlledicisi: Settings → System → Troubleshoot → Other troubleshooters → Windows Update.
7. Xəta kodunu Microsoft-un rəsmi dəstək səhifələrində və komandanızın bilik bazasında axtarın.
8. Səhifədə “Some settings are managed by your organization” yazılıbsa, yeniləmələri şirkət mərkəzdən idarə edir — öz başınıza ayar dəyişməyin.

Tipik həll (L1): yer açmaq, yenidən başlatmaq, yeniləməni təkrar yoxlamaq, problem həlledicisini işə salmaq, istifadəçiyə yeniləmənin bitməsini gözləməyi izah etmək.

Nə vaxt eskalasiya: eyni yeniləmə təkrar-təkrar xəta verir; yeniləmələri şirkət mərkəzdən idarə edir; “Working on updates” ekranı uzun müddət (bir neçə saat) heç dəyişmir; yeniləmədən sonra kompüter açılmır (Problem 14); yeniləməni geri qaytarmaq (Uninstall updates) lazımdır — bu qərarı adətən L2 verir.

Simptom: “Heç bir səs gəlmir”, “Teams-də məni eşitmirlər”, “Zoom-da mikrofon xətti düz qalır”, “Qulaqlıq qoşuludur, amma səs dinamikdən gəlir”.

İlk soruşulacaq suallar:

• Heç yerdə səs yoxdur, yoxsa yalnız Teams/Zoom-da?
• Hansı qulaqlıq və ya mikrofon: USB, Bluetooth, yoxsa adi kabel?
• Başqa qulaqlıqla və ya başqa kompüterdə yoxlamısınız?
• Görüşdə mikrofonunuz susdurulmayıb (mute)?

Diaqnoz addımları:

1. Fiziki: səs səviyyəsi, qulaqlığın kabelindəki mute düyməsi, kabelin oturması, Bluetooth qoşulub və batareyası var.
2. Tapşırıq panelində səs ikonu: səs söndürülməyib? Quick settings (Win+A) panelində səs zolağının yanındakı oxa basın — düzgün çıxış cihazı seçilib?
3. Settings → System → Sound — Output (səs çıxışı) və Input (mikrofon) cihazlarına baxın. Mikrofonla danışanda Input volume zolağı hərəkət edirmi?
4. Məxfilik: Settings → Privacy & security → Microphone — Microphone access və Let apps access your microphone açıqdır? Teams və Zoom kimi proqramlar üçün Let desktop apps access your microphone də açıq olmalıdır.
5. Proqramın öz ayarı: Teams-də Settings → Devices (və Make a test call), Zoom-da Settings → Audio — düzgün dinamik və mikrofon seçilib?
6. Device Manager (devmgmt.msc) → Audio inputs and outputs — sarı nişan varmı?
7. Settings → System → Sound səhifəsindəki Troubleshoot (problem həlledicisi), sonra proqramı və ya kompüteri yenidən başlatmaq.

Tipik həll (L1): səsi açmaq, düzgün cihazı seçmək, mikrofon icazəsini açmaq (istifadəçinin razılığı ilə), proqramda cihaz seçimini düzəltmək, qulaqlığı başqa porta qoşmaq.

Nə vaxt eskalasiya: sürücünü yenidən quraşdırmaq üçün admin hüququ lazımdır; başqa qulaqlıqla da işləmir və problem kompüterin avadanlığındadır; qulaqlıq nasazdır və dəyişdirilməlidir (inventar qərarı); toplantı otağındakı konfrans avadanlığı işləmir.

Simptom: “İkinci monitor qaradır”, monitorda “No signal” yazısı, görüntü bulanıq, çox böyük və ya titrəyir, noutbuku docking stansiyaya (portları çoxaldan dayaq qurğusuna) qoşanda heç nə görünmür.

İlk soruşulacaq suallar:

• Monitorun enerji işığı yanır? Ekranda nə yazılıb?
• Hansı kabel: HDMI, DisplayPort, yoxsa USB-C? Docking stansiya var?
• Nə vaxtdan? Masanı, kabeli və ya kompüteri dəyişmisiniz?

Diaqnoz addımları:

1. Fiziki: monitorun enerjisi, kabel hər iki ucda möhkəm oturub, monitorun menyusunda düzgün giriş mənbəyi (Input/Source — məsələn HDMI 1) seçilib.
2. Win+P — görüntü rejimi: PC screen only, Duplicate, Extend, Second screen only. Çox vaxt səbəb səhv seçilmiş rejimdir.
3. Settings → System → Display → Multiple displays → Detect — Windows ikinci ekranı yenidən axtarır.
4. Win+Ctrl+Shift+B — qrafika sürücüsünü yenidən başladır; ekran bir anlıq qaralıb qayıdır, bu normaldır.
5. Başqa kabel, başqa port, başqa monitor ilə yoxlayın — nasazlığın kabeldə, monitorda, yoxsa kompüterdə olduğunu ayırd edin.
6. Görüntü qarışıqdır: Settings → System → Display — Display resolution üçün “(Recommended)” yazılan dəyəri, Scale üçün də tövsiyə edilən dəyəri seçin.
7. Docking stansiya: ayırıb yenidən qoşun, dock-un öz enerji adapteri qoşuludur?
8. Device Manager → Display adapters — sarı nişan varmı?

Tipik həll (L1): kabeli və mənbəni düzəltmək, Win+P ilə düzgün rejimi seçmək, Detect, tövsiyə edilən ayırdetmə qabiliyyətini (resolution) qaytarmaq, kabeli dəyişmək.

Nə vaxt eskalasiya: qrafika sürücüsünü yeniləmək və ya geri qaytarmaq lazımdır; monitor və ya dock nasazdır və dəyişdirilməlidir; eyni dock modeli bir neçə nəfərdə problem yaradır (proqram təminatı və ya uyğunluq məsələsi).

Simptom: “USB device not recognized” bildirişi, fləş kart File Explorer-də görünmür, yeni skaner və ya qulaqlıq işləmir. Sürücü (driver) — Windows-un cihazla “danışması” üçün lazım olan kiçik proqramdır.

İlk soruşulacaq suallar:

• Cihaz başqa kompüterdə işləyir?
• Başqa USB portuna qoşmusunuz? Arada USB hub və ya adapter var?
• Bu cihaz əvvəl bu kompüterdə işləyirdi, yoxsa yenidir?
• Ekranda dəqiq hansı mesaj çıxır?

Diaqnoz addımları:

1. Başqa USB portu (birbaşa kompüterə, hub-sız) və başqa kabel.
2. Cihazı başqa kompüterdə yoxlayın: orada da işləmirsə, problem cihazdadır.
3. Device Manager (devmgmt.msc və ya Win+X) — Other devices altında “Unknown device”, sarı nişan; Action → Scan for hardware changes.
4. Fləş kart Device Manager-də görünür, amma File Explorer-də yoxdursa: Disk Management (diskmgmt.msc) — yalnız baxın. Windows “You need to format the disk” desə, formatlamayın: formatlama içindəki faylları silir.
5. Sürücü: Settings → Windows Update → Advanced options → Optional updates bölməsinə baxın; lazım olarsa sürücü yalnız istehsalçının rəsmi saytından götürülür.
6. Şirkət siyasəti USB yaddaş qurğularını bloklaya bilər. Bu, xəta deyil, qəsdən qoyulmuş təhlükəsizlik qaydasıdır.

Tipik həll (L1): başqa port və ya kabel, Scan for hardware changes, Windows Update-dən təklif olunan sürücü (icazə varsa), istifadəçiyə şirkətin USB qaydasını izah etmək.

Nə vaxt eskalasiya: sürücü quraşdırmaq admin hüququ tələb edir; USB qaydasından istisna lazımdır (rəhbər və IT təhlükəsizlik təsdiqi ilə — qaydanı özünüz “yan keçməyin”); fləş kartda vacib fayllar var və kart oxunmur (məlumat bərpası — L2); cihaz nasazdır.

Simptom: “Faylı səhvən sildim”, “Hesabatın üstündən yazdım, dünənki variant lazımdır”, “Excel bağlandı, saxlamamışdım”.

İlk soruşulacaq suallar:

• Fayl harada idi: masaüstündə, Documents-də, OneDrive-da, şəbəkə diskində, yoxsa e-poçt qoşmasında?
• Faylın tam adı və təxminən nə vaxt son dəfə düzgün olduğu?
• Fayl silinib, yoxsa üzərinə yazılıb (dəyişdirilib)?

Diaqnoz addımları:

1. Recycle Bin (Zibil qutusu) — faylı tapın və Restore edin. Diqqət: şəbəkə diskindən silinən fayl adətən Recycle Bin-ə düşmür.
2. File Explorer-də adla axtarış — fayl sadəcə başqa qovluğa köçürülmüş ola bilər. Word/Excel-də File → Open → Recent siyahısı da kömək edir.
3. OneDrive: veb versiyada Recycle bin; dəyişdirilmiş fayl üçün faylın üstündə sağ klik → Version history.
4. Previous versions (əvvəlki versiyalar): fayl və ya qovluq → Properties → Previous versions. Yalnız File History və ya bərpa nöqtəsi aktivdirsə, şəbəkə diskində isə server bu funksiyanı açıbsa görünür.
5. Saxlanmamış Office faylı: File → Info → Manage Document → Recover Unsaved Documents (Excel-də Manage Workbook → Recover Unsaved Workbooks).
6. Bərpa olunan faylı əvvəlcə başqa adla saxlayın ki, cari versiyanın üstünə yazılmasın.

Tipik həll (L1): Recycle Bin, OneDrive Recycle bin və Version history, Previous versions, Office-in saxlanmamış fayl bərpası. İstifadəçiyə “mütləq qaytaracağıq” deyə söz verməyin — “yoxlayıram” deyin.

Nə vaxt eskalasiya: fayl serverdə idi və serverdəki ehtiyat nüsxədən bərpa lazımdır (L2 və ya backup admini); bir neçə faylın birdən dəyişməsi və ya qəribə uzantı alması (şifrələyən zərərli proqram şübhəsi — dərhal təhlükəsizlik komandası); xüsusi bərpa proqramı lazımdır — L1 iş kompüterinə özbaşına belə proqram quraşdırmır. Bu hadisə həm də yaxşı xatırlatmadır: 3-2-1 qaydası (3 nüsxə, 2 fərqli daşıyıcı, 1 nüsxə başqa yerdə) məhz belə gün üçündür.

Simptom: “Kompüter ümumiyyətlə açılmır”, “Logo çıxır, sonra donur”, mavi ekranda “Your device ran into a problem and needs to restart” və stop code (xəta adı, məsələn CRITICAL_PROCESS_DIED). BSOD (Blue Screen of Death — “mavi ekran”) Windows-un ciddi xəta zamanı özünü dayandırmasıdır.

İlk soruşulacaq suallar:

• Heç bir işıq, fan səsi yoxdur, yoxsa kompüter açılır, amma Windows yüklənmir?
• Ekranda nə yazılıb? Stop code-u yazın və ya telefonla şəkil çəkin.
• Nə vaxtdan? Bu arada yeni cihaz, sürücü və ya yeniləmə quraşdırılıb?
• Kompüter çox qızır, qəribə səs və ya yanıq iyi var?

Diaqnoz addımları:

1. Enerji: kabel, rozetka, adapterin işığı, noutbukda şarj. Bəzən kompüter açıqdır, sadəcə monitor görüntü vermir (Problem 11).
2. Bütün xarici cihazları (USB, dock, fləş kart) ayırıb yenidən başladın.
3. Kompüter tam donubsa: enerji düyməsini bir neçə saniyə basıb saxlayaraq məcburi söndürmə. İstifadəçiyə deyin ki, saxlanmamış iş itə bilər.
4. BSOD: stop code-u və vaxtı tiketə yazın. Bir dəfəlik mavi ekran ilə hər gün təkrarlanan mavi ekran fərqli prioritetdir.
5. Kompüter açılandan sonra: Reliability Monitor (perfmon /rel) və Event Viewer (eventvwr.msc) → Windows Logs → System — kritik (Critical) və xəta (Error) qeydləri.
6. Son dəyişiklik varsa (yeni sürücü və ya yeniləmə), bərpa nöqtəsinə qayıtmaq (System Restore) mümkündür — şirkətdə bu qərar adətən L2 ilə razılaşdırılır.
7. Windows açılmırsa, Windows özü Automatic Repair və ya bərpa menyusu (Advanced options) göstərə bilər — buradakı addımlar adətən L2 işidir.

Tipik həll (L1): enerji və kabelləri yoxlamaq, xarici cihazları ayırmaq, yenidən başlatmaq, stop code-u və jurnalları toplayıb tiketə yazmaq, istifadəçiyə müvəqqəti əvəzedici kompüter təşkil etmək (şirkətdə belə imkan varsa).

Nə vaxt eskalasiya: mavi ekran təkrarlanır; avadanlıq nasazlığı şübhəsi (disk, RAM, enerji bloku); yanıq iyi, tüstü, şişmiş batareya — dərhal enerjidən ayırın və istifadə etməyin; açılışda BitLocker (disk şifrələməsi) bərpa açarı istənilir — açarı yalnız şəxsiyyət təsdiqindən sonra, şirkət proseduru ilə L2/admin verir; Windows-un yenidən quraşdırılması lazımdır.

Simptom: “Maliyyə qovluğu açılmır”, “You don't have permission to access this folder”, “Access is denied”, “Windows cannot access \\server\qovluq”, File Explorer-də şəbəkə diskinin (məsələn S:) üstündə qırmızı X.

İlk soruşulacaq suallar:

• Hansı qovluq? Tam yolu yazın (məsələn \\server\maliyye).
• Əvvəllər bu qovluğa giriş var idi, yoxsa ilk dəfə açırsınız?
• Həmkarlarınızda açılır?
• Bu yaxınlarda parolunuzu dəyişmisiniz, şöbənizi dəyişmisiniz, evdən işləyirsiniz?

Diaqnoz addımları:

1. Yol düzgündür? File Explorer-in ünvan sətrinə tam yolu yazıb yoxlayın.
2. Mesajın növünü ayırın: “Access denied” və ya “You don't have permission” — icazə problemidir; “Windows cannot access” və ya “network path was not found” — çox vaxt şəbəkə və ya ad problemidir.
3. Şəbəkə problemidirsə: evdən işləyirsinizsə VPN qoşuludur? ping server adla cavab verir? (L08, Problem 2 və 3.)
4. whoami — istifadəçi düzgün hesabla daxil olub? whoami /groups — lazım olan qrupun üzvüdür?
5. İstifadəçi qrupa bu yaxınlarda əlavə edilibsə: hesabdan çıxıb yenidən daxil olmaq (Sign out / Sign in) lazımdır, çünki qrup üzvlüyü girişdə yenilənir.
6. Parol yaxınlarda dəyişibsə: net use ilə qoşulu şəbəkə disklərinə baxın; Control Panel → Credential Manager → Windows Credentials bölməsində köhnə saxlanmış parol ola bilər.
7. İcazə doğrudan da yoxdursa: qovluğun sahibindən və ya istifadəçinin rəhbərindən yazılı təsdiq alın.

Tipik həll (L1): düzgün yolu vermək, VPN-ə qoşmaq, yenidən daxil olmaq, köhnə saxlanmış parolu yeniləmək, icazə sorğusunu təsdiqlə birlikdə düzgün komandaya ötürmək. L1 özü “hamıya açaq” deyə icazə vermir — hər kəs yalnız işi üçün lazım olan qədər giriş almalıdır.

Nə vaxt eskalasiya: icazə dəyişikliyi lazımdır (təsdiqdən sonra L2 və ya server admini edir); server heç kimə cavab vermir (bir çox insana təsir edir — yüksək prioritet); qovluq birdən boş görünür və ya fayllar itib (Problem 13 və təhlükəsizlik yoxlaması).

8 sual. Cavabı seçin və yoxlayın — hər sualdan sonra qısa izah görəcəksiniz. Səhv etsəniz, narahat olmayın: izahı oxuyub yenidən cəhd edin.