Task Manager, Reliability Monitor və Event Viewer: kompüterin "tibbi kartı"

HelpDesk-də ən çox eşidəcəyiniz cümlələrdən bəziləri bunlardır: "kompüter yavaşdır", "proqram özü bağlanır", "dünən birdən söndü". Bu cümlələr problemi təsvir edir, amma səbəbi göstərmir. Səbəbi tapmaq üçün Windows-un özündə üç pulsuz alət var. Heç nə quraşdırmaq lazım deyil və üçü də adi istifadəçi hesabı ilə açılır.

• Task Manager — indi, bu saniyə nə baş verir: hansı proqram prosessoru, yaddaşı, diski yükləyir.
• Reliability Monitor — son günlərdə və həftələrdə nə baş verib: hansı gün hansı proqram çöküb, nə quraşdırılıb.
• Event Viewer — hadisənin texniki detalları: mənbə, hadisə nömrəsi, dəqiq vaxt.

Sadə müqayisə: Task Manager həkimin indi ölçdüyü təzyiqdir, Reliability Monitor xəstəlik tarixçəsidir, Event Viewer isə laboratoriya analizinin tam nəticəsidir. L1 mütəxəssis (1-ci xətt dəstək) adətən bu ardıcıllıqla işləyir və tapdıqlarını tiketə yazır. Diaqnoz prinsipini xatırlayın: əvvəl soruşun və problemi təkrarlamağa çalışın, sonra sadədən mürəkkəbə gedin, bir dəfəyə bir dəyişiklik edin və hər addımı tiketə yazın.

Açmağın ən sürətli yolu: Ctrl+Shift+Esc. Alternativ yol: Start düyməsinə sağ klik (və ya Win+X) → Task Manager. İlk açılışda kiçik pəncərə görünərsə, More details düyməsini basın.

Windows 11-də bölmələr solda şaquli menyudadır: Processes, Performance, App history, Startup apps, Users, Details, Services. Windows 10-da eyni bölmələr yuxarıda tab (vərəq) kimi düzülüb, başlanğıc bölməsinin adı isə sadəcə Startup-dır.

Processes bölməsində işləyən bütün proqramlar və proseslər görünür (proses — yaddaşda işləyən proqram və ya onun arxa plan hissəsi). Sütun başlığına klikləyəndə siyahı həmin sütuna görə sıralanır. Yavaşlıq tiketində ilk iş: CPU sütununa, sonra Memory, sonra Disk sütununa klikləyib ən yuxarıda kimin olduğuna baxmaq.

Performance bölməsi bütün kompüterin vəziyyətini qrafiklə göstərir: CPU, Memory, Disk 0 (C:), Wi-Fi və ya Ethernet, bəzən GPU (videokart). Burada üç şeyə baxın:

• Memory səhifəsində In use (istifadə olunan) və Available (boş) — boş yaddaş çox azdırsa, Windows diskdən köməkçi yaddaş kimi istifadə etməyə başlayır və hər şey ləngiyir.
• Disk 0 (C:) səhifəsində Active time — uzun müddət yüksək qalırsa, disk darboğazdır (darboğaz — bütün sistemi ləngidən ən zəif yer).
• CPU səhifəsində Up time — kompüterin son tam yenidən başlamadan bəri nə qədər vaxt işlədiyi.

Up time HelpDesk üçün çox faydalıdır. İstifadəçi "kompüteri hər axşam söndürürəm" deyə bilər, amma Up time bir neçə gün göstərirsə, deməli kompüter tam yenidən başlamayıb: məsələn, noutbukun qapağı bağlanıb yuxu rejiminə keçib və ya Fast Startup (sürətli başlanğıc — Windows-un söndürmədə vəziyyəti saxlayıb tez açılması) işləyib. Belə halda ilk sadə addım: Start → Power → Restart. Restart sistemi tam yenidən yükləyir, Shut down isə Fast Startup aktivdirsə, bunu etməyə bilər.

Bəzi proqramlar Windows açılan kimi özü işə düşür: çat tətbiqləri, bulud sinxronizasiyası, printer köməkçiləri, yeniləmə xidmətləri. Nə qədər çox olsa, kompüter bir o qədər gec "hazır" olur. Startup apps bölməsində hər proqramın Status (Enabled — aktiv, Disabled — söndürülüb) və Startup impact (başlanğıca təsiri: High, Medium, Low, Not measured) sütunlarını görəcəksiniz.

Lazımsız proqramı söndürmək üçün sətrə sağ klik → Disable. Bu, proqramı silmir, sadəcə Windows ilə avtomatik açılmasını dayandırır; istifadəçi onu istədiyi vaxt əl ilə aça bilər. Amma iş kompüterində antivirus, VPN (şirkət şəbəkəsinə təhlükəsiz uzaqdan qoşulma), OneDrive və idarəetmə agentləri kimi proqramları söndürmək olmaz — onlar şirkətin təhlükəsizliyi və işin davamlılığı üçün lazımdır. Şübhə varsa, söndürməyin: tiketdə qeyd edin və L2-dən soruşun.

Disk (xüsusilə C:) demək olar dolanda Windows yeniləmələri qura bilmir, proqramlar müvəqqəti fayl yaza bilmir və hər şey ləngiyir. Yoxlamaq üçün: Settings → System → Storage. Burada diskin nə ilə dolduğu kateqoriyalarla görünür. Temporary files (müvəqqəti fayllar) bölməsində silinə biləcək faylları seçib Remove files ilə təmizləmək olar. Storage Sense isə bu təmizliyi avtomatik edir. Köhnə alət Disk Cleanup da hələ var: Win+R → cleanmgr.

Diqqət: Temporary files siyahısında Downloads (Yüklənənlər) qovluğu da ola bilər. Onu seçməzdən əvvəl mütləq istifadəçidən soruşun — çox adam vacib sənədləri məhz orada saxlayır.

Tapdığınız səbəbə görə növbəti addım dəyişir:

• Bir proqram davamlı yüksək yük yaradırsa: onu bağlayıb yenidən açın, proqramı yeniləyin; nəticə yoxdursa, tiketi L2-yə və ya proqramın dəstəyinə ötürün.
• Proqram "Not responding" vəziyyətində donub qalıbsa və istifadəçi razıdırsa: sətri seçib End task. Əvvəlcə xəbərdar edin — saxlanmamış iş itəcək.
• Ümumi yaddaş daim doludursa, amma bir günahkar yoxdursa: açıq proqram və tabları azaltmaq, yenidən başlatmaq; təkrarlanırsa, avadanlıq (RAM) məsələsi kimi eskalasiya (yuxarı xəttə ötürmə).
• Disk uzun müddət tam yüklüdürsə: Windows Update və ya antivirus yoxlaması gedə bilər — bir müddət gözləyin; davam edirsə, L2.
• Disk dolubsa: Storage bölməsi, istifadəçinin razılığı ilə təmizlik.

İstifadəçi deyir: "Excel həftədə bir neçə dəfə özü bağlanır, amma indi hər şey qaydasındadır." Task Manager burada kömək etmir, çünki problem bu an yoxdur. Lazım olan — keçmişə baxmaqdır. Açmaq üçün: Start → "reliability" yazın → View reliability history, və ya Win+R → perfmon /rel.

Pəncərənin yuxarısında qrafik var: 1-dən 10-a qədər stability index (sabitlik göstəricisi). Xətt aşağı düşdüyü günlərdə nəsə səhv gedib. Qrafikin altında sətirlər var: Application failures (proqram xətaları), Windows failures (Windows xətaları), Miscellaneous failures (digər xətalar), Warnings (xəbərdarlıqlar), Information (məlumat, məsələn, uğurlu yeniləmə).

Bir günün sütununa klikləyin — aşağıda həmin günün hadisələri çıxacaq: Source (mənbə — hansı proqram), Summary (qısa təsvir, məsələn, "Stopped working" — işləməyi dayandırdı, "Stopped responding and was closed" — cavab vermədi və bağlandı), Date və Action. View technical details linki xətanın texniki detallarını açır: tətbiqin adı, versiyası, xətalı modulun (proqramın içindəki hissənin) adı. Yuxarıda View by: Days / Weeks ilə gün və ya həftə görünüşünü seçə bilərsiniz.

Ən güclü istifadə: dəyişikliyi və problemi yan-yana görmək. Məsələn, bazar ertəsi mavi nişanla sürücü quraşdırılması görünür, çərşənbə axşamından etibarən isə hər gün qırmızı X var. Ehtimal ki, səbəb həmin dəyişiklikdir. Bu, tiketdəki "nə dəyişib?" sualının cavabıdır — istifadəçi çox vaxt "heç nə etməmişəm" deyir, çünki yeniləmə avtomatik qurulub.

Event Viewer (hadisələrə baxış) Windows-un ən ətraflı jurnalıdır; Reliability Monitor da məlumatlarının bir hissəsini buradan götürür. Açmaq: Win+R → eventvwr.msc, və ya Start düyməsinə sağ klik → Event Viewer.

Solda Windows Logs (Windows jurnalları) qovluğunu açın. Orada dörd əsas jurnal var; HelpDesk ən çox ilk ikisinə baxır:

• Application — proqramların hadisələri (Office, brauzer, digər tətbiqlər).
• System — Windows-un özünün və sürücülərin hadisələri (enerji, disk, şəbəkə, xidmətlər).
• Security — giriş-çıxış və təhlükəsizlik auditi; adətən L2 və təhlükəsizlik komandası baxır, açmaq üçün admin hüququ lazımdır.
• Setup — yeniləmə və komponentlərin quraşdırılması.

Hər hadisənin Level (səviyyə), Date and Time, Source (mənbə), Event ID (hadisə nömrəsi) və Task Category sütunları var. Hadisəyə klikləyəndə aşağıda General tabında izah mətni, Details tabında texniki məlumat görünür.

Jurnalda minlərlə hadisə olur — hamısını əl ilə oxumaq mümkün deyil. Üç vərdiş işinizi asanlaşdırır:

1. Vaxtla başlayın. İstifadəçidən dəqiq vaxtı soruşun: "Kompüter təxminən saat neçədə söndü?" Sonra həmin vaxta yaxın hadisələrə baxın.
2. Filtr qoyun. Sağ paneldə Filter Current Log → Critical və Error işarələyin, Logged siyahısından Last 24 hours və ya Last 7 days seçin → OK.
3. Source və Event ID-ni qeyd edin. Bu iki məlumatla problemi şirkətin bilik bazasında (həll olunmuş problemlər arxivində) və ya Microsoft Learn-də axtarmaq olar.

Tiket: "Noutbukum son həftədə iki dəfə birdən söndü, açıq sənədim itdi." Təsir aşağıdır (bir nəfər, iş davam edə bilir), amma problem təkrarlanır.

1. Task Manager → Performance → CPU: Up time cəmi bir neçə saatdır — son sönmə yaxın vaxtda olub.
2. Reliability Monitor: iki gündə qırmızı X, Windows-un gözlənilmədən söndüyü barədə qeyd.
3. Event Viewer → System, filtr Critical: həmin vaxtlarda Kernel-Power, Event ID 41.
4. İstifadəçiyə sual: "Söndüyü vaxt noutbuk adapterə qoşulu idi?" Cavab: "Yox, batareya ilə işləyirdim."
5. Tiketə qeyd: tarixlər, saatlar, hadisələr və ehtimal — batareya və ya enerji problemi. Avadanlıq məsələsi olduğu üçün L2-yə (və ya avadanlıq dəstəyinə) eskalasiya.

Gördüyünüz kimi, heç bir ayarı dəyişmədən, yalnız baxaraq tiketi "kompüter söndü" cümləsindən "konkret tarixlərdə batareya ilə işləyərkən gözlənilməz sönmə" diaqnozuna çevirdiniz. Yaxşı L1 işi məhz budur: dəqiq fakt toplamaq və növbəti xəttə hazır məlumat ötürmək.

8 sual. Cavabı seçin və yoxlayın — hər sualdan sonra qısa izah görəcəksiniz. Səhv etsəniz, narahat olmayın: izahı oxuyub yenidən cəhd edin.