Şəbəkə diaqnozu: ipconfig, ping, tracert, nslookup

"İnternet işləmir" cümləsinin arxasında çox fərqli problemlər ola bilər: kabel çıxıb, Wi-Fi qoşulmayıb, kompüter ünvan ala bilməyib, router donub, provayderdə qəza var, ya da yalnız sayt adları açılmır. İstifadəçi üçün hamısı eynidir — "internet yoxdur". HelpDesk mütəxəssisi isə bir neçə dəqiqəyə hansının olduğunu ayırd etməlidir. Bunun üçün dörd pulsuz əmr kifayətdir: ipconfig, ping, tracert, nslookup. Bu dərsdə işlətdiyimiz formada heç biri admin hüququ tələb etmir.

Əmrləri yazmaq üçün Command Prompt (əmr sətri) və ya Terminal açın: Win+R → cmd → Enter, yaxud Start düyməsinə sağ klik → Terminal. Bu dərsdəki əmrlər hər ikisində eyni işləyir. Əmri yazıb Enter basın.

Şəbəkədəki hər cihazın IP ünvanı var — poçt ünvanı kimi, məlumatın hara çatdırılacağını göstərir. Məsələn: 192.168.1.25. Ev və ofis şəbəkələrində bu ünvanı adətən router (və ya şirkətin serveri) DHCP ilə avtomatik verir. DHCP (Dynamic Host Configuration Protocol — ünvanları avtomatik paylayan xidmət) kompüter şəbəkəyə qoşulan kimi ona IP ünvanı, şlüz və DNS server ünvanlarını müəyyən müddətə "icarəyə" verir.

Daxili (yerli) şəbəkə ünvanları adətən 192.168.x.x, 10.x.x.x və ya 172.16.x.x–172.31.x.x ilə başlayır. Bu ünvanlar yalnız ofis və ya ev daxilində işləyir; internetə router vasitəsilə çıxılır. ipconfig nəticəsində fe80 ilə başlayan IPv6 ünvanı da görə bilərsiniz — bu, adapterin özü üçün yaratdığı yerli ünvandır, diaqnozda adətən ona baxmırıq.

ipconfig qısa məlumat verir, ipconfig /all isə tam. Hər şəbəkə adapteri ayrıca blokda göstərilir: Ethernet adapter Ethernet (kabel), Wireless LAN adapter Wi-Fi (simsiz). Hazırda istifadə olunan adapterə baxın; "Media disconnected" yazılan adapter qoşulmayıb.

İlk növbədə üç sətrə baxın: IPv4 Address (kompüterin ünvanı), Default Gateway (routerin ünvanı) və DNS Servers. ipconfig /all-da həmçinin DHCP Enabled (ünvan avtomatik alınırmı), Lease Obtained və Lease Expires (icarənin başlama və bitmə vaxtı) görünür.

ping seçdiyiniz ünvana kiçik test paketi göndərir və cavabı gözləyir — "məni eşidirsən?" soruşmaq kimi. Windows-da standart olaraq 4 paket göndərilir. Nümunə: ping 192.168.1.1.

Uğurlu cavab təxminən belə görünür: "Reply from 192.168.1.1: bytes=32 time=2ms TTL=64". Burada time — cavabın neçə millisaniyəyə gəldiyi (millisaniyə — saniyənin mində biri). Sonda statistika var: Sent (göndərildi), Received (alındı), Lost (itdi) və Average (orta vaxt).

Bu, şəbəkə diaqnozunun əsas metodudur. Kompüterdən başlayıb addım-addım uzaqlaşırsınız. Hansı addımda kəsilirsə, problem oradadır.

1. ipconfig — kompüterin normal IP ünvanı və Default Gateway-i varmı?
2. ping + Default Gateway (məs. ping 192.168.1.1) — routerə çatırıqmı?
3. ping 8.8.8.8 — internetdəki tanınmış serverə (Google-un açıq DNS serverinə) IP ilə çatırıqmı?
4. ping asanexcel.com — ad IP ünvanına çevrilirmi və sayta çatırıqmı?

Kompüterlər bir-birini IP ünvanı ilə tapır, insanlar isə adları yadda saxlayır. DNS (Domain Name System — ad sistemi) sayt adını IP ünvanına çevirir — telefon kitabçasında adı tapıb nömrəni öyrənmək kimi. Brauzerdə asanexcel.com yazanda kompüter əvvəlcə DNS serverdən soruşur: "bu adın IP ünvanı nədir?" Cavab gəlməsə, sayt açılmır — internet olsa belə.

Tipik əlamət: ping 8.8.8.8 işləyir, amma ping asanexcel.com "could not find host" verir. Yəni yol açıqdır, sadəcə kitabça işləmir. Saytlar IP ilə açılır, adla açılmırsa, problem çox vaxt DNS-dədir.

Yoxlamaq üçün: nslookup asanexcel.com. Nəticədə əvvəl Server və Address (hansı DNS serverdən soruşuldu), sonra Name və Address və ya Addresses (saytın IP ünvanı) görünür. "Non-authoritative answer" ifadəsi normaldır — cavab saytın əsas DNS serverindən deyil, sizin DNS serverin yaddaşından gəlib. "Non-existent domain" — belə ad tapılmadı (adın düz yazıldığını yoxlayın). "DNS request timed out" — DNS server cavab vermir.

1. ipconfig /flushdns — kompüterin DNS yaddaşını (keşini — əvvəlki cavabların müvəqqəti saxlancını) təmizləyir. Təhlükəsizdir, bağlantını kəsmir. Uğurlu nəticə: "Successfully flushed the DNS Resolver Cache."
2. Saytı yenidən yoxlayın; problemin başqa saytlarda da olub-olmadığına baxın.
3. nslookup asanexcel.com 8.8.8.8 — eyni adı başqa DNS serverdən soruşun. Burada cavab gəlirsə, amma adi yoxlamada gəlmirsə, problem şirkətin və ya routerin DNS serverindədir — L2-yə ötürün.
4. Evdə, öz kompüterinizdə DNS-i 1.1.1.1 (Cloudflare) və ya 8.8.8.8 (Google) ilə əvəz etmək kömək edə bilər.

tracert asanexcel.com paketin hədəfə gedən yolundakı hər dayanacağı (hop — yolda paketi ötürən router) sıra ilə göstərir: birinci sətir adətən sizin routerinizdir, sonra provayderin avadanlığı, sonra internetin magistral şəbəkələri. Hər sətirdə üç vaxt ölçüsü (ms) və ünvan olur. Standart olaraq ən çox 30 dayanacaq yoxlanılır, ona görə əmr bir neçə dəqiqə çəkə bilər; tracert -d adları axtarmadığı üçün daha sürətlidir.

Necə oxumaq: hansı dayanacaqdan sonra vaxtlar kəskin artır və ya bütün sonrakı sətirlər "Request timed out." olur — problem ehtimalən oradadır. Ortada bir-iki "*" sətri, sonra yenə normal cavablar görmək normaldır: həmin router sadəcə belə sorğulara cavab vermir. Birinci sətirdə (routerinizdə) artıq ləngimə varsa — yerli şəbəkə; sonrakı sətirlərdə — provayder tərəfi. L1 üçün tracert-in əsas dəyəri nəticəni olduğu kimi tiketə əlavə etməkdir — şəbəkə komandası və provayder bunu mütləq soruşur.

Windows 11-də Settings → Network & internet → Advanced network settings → Network reset bütün şəbəkə adapterlərini silib yenidən quraşdırır və şəbəkə ayarlarını sıfırlayır. Windows 10-da: Settings → Network & Internet → Status → Network reset. Bu, son çarədir: VPN, yadda saxlanmış Wi-Fi şəbəkələri və xüsusi ayarlar itə bilər, kompüter yenidən başlayır. İş kompüterində yalnız L2-nin göstərişi ilə edilir.

Tiket: "Heç bir sayt açılmır, amma Wi-Fi qoşuludur deyir." Bir nəfər, iş dayanıb.

1. ipconfig: IPv4 192.168.10.45, Default Gateway 192.168.10.1 — normal.
2. ping 192.168.10.1 — Reply, 1 ms. Router əlçatandır.
3. ping 8.8.8.8 — Reply. İnternet yolu açıqdır.
4. ping asanexcel.com — "Ping request could not find host".
5. nslookup asanexcel.com — "DNS request timed out".
6. ipconfig /flushdns — kömək etmədi. nslookup asanexcel.com 8.8.8.8 — cavab gəlir.

Nəticə: yol işləyir, şirkətin DNS serveri cavab vermir. Hər əmrin nəticəsini tiketə yapışdırırsınız və L2-yə eskalasiya edirsiniz. Eyni vaxtda başqa istifadəçilərdən də şikayət gəlirsə, bu kütləvi problemdir — prioritet yüksəldilir. İstifadəçiyə isə sadə dillə deyirsiniz: "İnternet bağlantınız qaydasındadır, problem sayt adlarını tapan serverdədir; şəbəkə komandası artıq məşğuldur."

8 sual. Cavabı seçin və yoxlayın — hər sualdan sonra qısa izah görəcəksiniz. Səhv etsəniz, narahat olmayın: izahı oxuyub yenidən cəhd edin.